Το υπέρτατο καθήκον προς τη Βιόσφαιρα: Αποανάπτυξη

Εισαγωγή

Στην αρχή θα υποστηρίξω πως το τρέχον μοντέλο ανάπτυξης[1] φαίνεται να είναι όλο και λιγότερο συμβατό με την οικολογική σταθερότητα του πλανήτη, την οικονομική βιωσιμότητα της παγκόσμιας οικονομίας, την κοινωνική δικαιοσύνη που υποτίθεται πως κυβερνά τις επιλογές μας και μια αξιοβίωτη ζωή που γίνεται όλο και προβληματικότερη δεδομένης της τεράστιας αύξησης των αναγκών μας και την συνακόλουθη εντατικοποίηση της καθημερινής ζωής. Στη συνέχεια θα ισχυριστώ πως ακολουθώντας με συνέπεια τις επιταγές της περιβαλλοντικής ηθικής δεν μπορούμε παρά να συμπεριλάβουμε στο πεδίο της την έννοια της αποανάπτυξης αφού αυτή η τελευταία προσπαθεί να υπερασπιστεί την ευημερία τόσο των ανθρώπινων όσο και των μη ανθρώπινων όντων και ακολούθως θα περιγράψω την έννοια αυτή.

Ακολούθως θα παρουσιάσω εν συντομία κάποια από τα δομικά της χαρακτηριστικά και θα δείξω πως ο νέος αυτός τρόπος σκέψης και δράσης έχει ήδη αρχίσει να αναδύεται μέσα από ανθρώπινες συμπεριφορές των τελευταίων δεκαετιών. Θα συζητήσω το ζήτημα της σχέσης αποανάπτυξης-δημοκρατίας και θα επιμείνω στην αλληλοδιαπλοκή αποανάπτυξης και εργασίας, ευτυχίας και θανάτου.

…του Πωλ Αριές,
μετάφραση Θανάσης Πολλάτος
(Μάγμα, περιοδική έκδοση για την αυτονομία και την ανθρώπινη δημιουργία, Τεύχος 5, Δεκέμβριος 2009)

Liberation: Πώς αντιμετωπίζει ένας οπαδός της αποανάπτυξης τη σημερινή συγκυρία της χρηματοπιστωτικής, οικονομικής και κοινωνικής κρίσης;

Πωλ Αριές: Απ’ τη μια, αυτή η κρίση απωθεί ακόμα πιο μακριά το επείγον οικολογικό αίτημα… Είναι η ώρα να υπερασπιστούμε την αγοραστική δύναμη και τις θέσεις εργασίας. Αφήνουμε για αύριο την ιδέα πως θα έπρεπε όχι μόνο να μοιραζόμαστε καλύτερα την πίτα του πλούτου, αλλά και να αλλάξουμε τη συνταγή της, μιας και το αποτέλεσμα είναι εντελώς δύσπεπτο τόσο κοινωνικά όσο και οικολογικά. Η καλύτερη απόδειξη αυτού είναι η ανάκαμψη της αυτοκινητοβιομηχανίας. Γνωρίζουμε πως το αυτοκίνητο είναι οικολογικά καταδικασμένο, αλλά συνεχίζουμε να ενθαρρύνουμε τη χρήση του. Αυτή η κρίση κινδυνεύει επίσης να ενδυναμώσει το αίσθημα της ματαιότητας: ο καθένας γνωρίζει καλά πως ο ουρανός κινδυνεύει να μας πέσει στο κεφάλι και παρ’ όλα αυτά δεν ξέρουμε τι να κάνουμε. Από την άλλη, η σημερινή κρίση μας αποκαλύπτει πως ζούσαμε με ψέματα εδώ και δεκαετίες. Όχι, δεν είναι δυνατό να έχουμε μια απεριόριστη ανάπτυξη σε έναν πεπερασμένο κόσμο. Όχι, δε μπορούμε να επιταχύνουμε διαρκώς χωρίς αυτή η ταχύτητα να σταματήσει αναπόφευκτα τη στιγμή που θα έχει γίνει ανυπόφορη. Όχι, το μέλλον δεν είναι το πλανητικό χωριό, αλλά μια Ευρώπη όπου κάθε χώρα θα έχει τα μέσα για να ζήσει. Ο κόσμος δεν πιστεύει πια σε ένα λαμπρό μέλλον για τα παιδιά και τα εγγόνια του.

Οι νέοι επίσης αισθάνονται στα αζήτητα αυτής της κοινωνίας της αφθονίας. Μιλάνε με οργή για το γεγονός πως σπούδασαν τόσα χρόνια για να παίρνουν 700 ευρώ. Οι ιδέες της αποανάπτυξης γίνονται συνεπώς πιο εύκολα κατανοητές. Θα πρέπει να μάθουμε να ζούμε πολύ καλύτερα με πολύ λιγότερα. Πρέπει να οργανώσουμε την επιβράδυνση της κοινωνίας και τον επανεντοπισμό της. Πρέπει να ανακαλύψουμε ξανά, ατομικά και συλλογικά, το νόημα των ορίων.

Liberation: Η κρίση μοιάζει με καλό νέο για τους αρνητές της ανάπτυξης;

Πωλ Αριές: Η κρίση δεν είναι ούτε καλό νέο ούτε ρεβάνς για την αποανάπτυξη. Δε σταμάτησα να μάχομαι ενάντια στην ιδέα του «παιδαγωγικού χαρακτήρα των καταστροφών», ιδέα αγαπητή στον οικονομολόγο Σερζ Λατούς. Στην πραγματικότητα, οι κρίσεις δημιουργούν συχνότερα Χίτλερ και Στάλιν παρά Γκάντι. Οι κρίσεις μας κάνουν να ξεχνάμε αυτά που ξέρουμε, όπως αποδεικνύει η ρελάνς της πυρηνικής ενέργειας. Η κρίση προκαλεί τόσο την υλική όσο και την ηθική αθλιότητα. Η Χάννα Άρεντ έλεγε πως δεν υπάρχει τίποτα χειρότερο από μια κοινωνία της εργασίας χωρίς εργασία. Θα προσέθετα πως δεν υπάρχει τίποτα χειρότερο από μια κοινωνία της ανάπτυξης χωρίς ανάπτυξη. Άρα, η κρίση είναι ταυτοχρόνως φορέας του χειρότερου και του καλύτερου.